بشیر جمیل
بشیر پی‌یر جمیّل (۱۹۴۷ – ۱۹۸۲)، سیاستمدار و رئیس‌جمهور منتخب لبنان در سال ۱۹۸۲ بود. او فرزند کوچک «پی‌یر جمیل»، بنیان‌گذار حزب راست‌گرای کتائب (فالانژ لبنان) بود. بشیر جمیل با هدایت شاخه نظامی این حزب در سال‌های نخست جنگ داخلی لبنان و ادغام قهری سایر جریان‌های مسلح مسیحی در چارچوب «نیروهای لبنانی»، به مقتدرترین فرمانده نظامی جناح راست مسیحی در تاریخ معاصر لبنان تبدیل شد.
شاخص‌ترین ویژگی کارنامه سیاسی و نظامی بشیر جمیل، اتحاد راهبردی و پنهانی و سپس آشکار او با رژیم صهیونیستی (اسرائیل)، به ویژه مناخیم بگین و آریل شارون، با هدف اخراج سازمان آزادی‌بخش فلسطین (ساف) و ارتش سوریه از لبنان و تشکیل دولتی با محوریت مارونی‌ها بود. با این حال، دوران ریاست‌جمهوری وی پیش از آغاز رسمی، با انفجاری مهیب در اشرفیه بیروت به پایان رسید؛ تروری که دو روز بعد به بهانه انتقام، به فاجعه‌ای بشری در اردوگاه‌های صبرا و شتیلا منجر شد.
زندگی‌نامه و آغاز فعالیت سیاسی-نظامی
پیشینه خانوادگی و تحصیلات
بشیر جمیل در اشرفیه بیروت به دنیا آمد. خانواده او از بانفوذترین خاندان‌های مارونی منطقه المتن (روستای بکفیا) بودند. پدرش پی‌یر جمیل در سال ۱۹۳۶ پس از بازگشت از بازی‌های المپیک برلین و با الهام از ساختار احزاب فاشیستی اروپا، حزب «کتائب» را پایه‌گذاری کرد.
بشیر در دانشگاه سن ژوزف بیروت حقوق و علوم سیاسی خواند و در سال ۱۹۷۱ از مرکز حقوقی بین‌المللی در دالاس آمریکا مدرک تکمیلی حقوق تطبیقی دریافت کرد. با این حال، او ترجیح داد توان خود را صرف ساختار مسلحانه حزب فالانژ کند.
اتحاد با رژیم صهیونیستی (اسرائیل) و تهاجم ۱۹۸۲
ارتباطات کتائب با تل‌آویو از اواسط دهه ۱۹۷۰ از طریق موساد و کانال‌های دریایی بندر جونیه آغاز شده بود، اما با قدرت‌گیری بشیر جمیل این روابط به سطح هم‌پیمانی استراتژیک ارتقا یافت:
- همکاری با آریل شارون و مناخیم بگین: جمیل بارها به صورت محرمانه به اسرائیل سفر کرد و با مقامات ارشد دیدار داشت. او ارتش رژیم صهیونیستی را متقاعد کرد که برای مهار نفوذ سوریه و انهدام ساف به لبنان حمله زمینی کند.
- تهاجم سراسری ژوئن ۱۹۸۲: با حمله ارتش رژیم صهیونیستی به فرماندهی شارون، نیروهای بشیر جمیل مسیر پیشروی ارتش اشغالگر را تسهیل کردند و محاصره بیروت غربی کامل شد. هدف نهایی تل‌آویو، انتصاب بشیر جمیل به ریاست‌جمهوری و امضای توافقنامه صلح رسمی میان لبنان و اسرائیل بود.
انتخاب به ریاست‌جمهوری و اختلافات لحظات پایانی
در ۲۳ اوت ۱۹۸۲، در جریان محاصره بیروت توسط تانک‌های صهیونیستی، جلسه پارلمان لبنان در دانشکده نظامی الفیاضیه تحت تدابیر شدید امنیتی برگزار شد:
- بشیر جمیل به عنوان تنها نامزد با کسب ۵۷ رأی از میان ۶۲ نماینده حاضر (در میان تحریم چهره‌های مسلمان و ملی‌گرا) به عنوان رئیس‌جمهور منتخب لبنان برگزیده شد.
- دیدار محرمانه نهاریا (سپتامبر ۱۹۸۲): چند روز پس از پیروزی، جمیل در شهر ساحلی نهاریا با مناخیم بگین نخست‌وزیر اسرائیل دیدار کرد. بگین خواستار امضای فوری و بی‌قیدوشرط پیمان صلح شد، اما جمیل اعلام کرد که به دلیل حفظ مشروعیت عربی و موازنه داخلی لبنان نمی‌تواند بلافاصله معاهده صلح امضا کند؛ موضوعی که موجب خشم شدید مقامات اسرائیلی شد.
عملیات ترور، جزئیات انفجار و پیامدها
۱. انفجار اشرفیه (۱۴ سپتامبر ۱۹۸۲)
در ۱۴ سپتامبر ۱۹۸۲، تنها ۲۱ روز پس از انتخاب به عنوان رئیس‌جمهور و پیش از تحلیف رسمی، بشیر جمیل در حال سخنرانی هفتگی برای اعضای ارشد حزب در دفتر مرکزی کتائب در محله اشرفیه بیروت بود:
- حبیب الشرتونی، جوان ۲۴ ساله لبنانی و عضو «حزب سوسیال ناسیونالیست سوری» (SSNP) که در طبقه فوقانی این ساختمان سکونت داشت، حدود ۵۰ کیلوگرم مواد منفجره قوی (RDX/TNT) را کار گذاشته بود.
- بمب در ساعت ۱۶:۱۰ با کنترل از راه دور منفجر شد و تمام ساختمان سه‌طبقه بر سر حاضران فرو ریخت.
- در این انفجار بشیر جمیل به همراه ۲۶ تن دیگر از رهبران و اعضای حزب کتائب کشته شد. شدت جراحات به حدی بود که شناسایی جسد او ساعت‌ها طول کشید و از روی حلقه ازدواج و نامه‌ای در جیبش شناسایی شد.
۲. فاجعه صبرا و شتیلا
تنها دو روز پس از ترور وی (۱۶ تا ۱۸ سپتامبر ۱۹۸۲)، شبه‌نظامیان فالانژ تحت فرماندهی «ایلی حبیقه» (مسئول امنیت نیروهای لبنانی) با چراغ سبز و پشتیبانی روشنایی و لجستیکی ارتش رژیم صهیونیستی، وارد اردوگاه‌های پناهندگان فلسطینی صبرا و شتیلا شدند و به بهانه انتقام خون بشیر جمیل، هزاران غیرنظامی بی‌دفاع را قتل‌عام کردند.
فرجام عامل ترور (حبیب الشرتونی)
حبیب الشرتونی دو روز پس از حادثه توسط نیروهای امنیتی دستگیر شد. او در بازجویی‌ها و مصاحبه‌ها انگیزه خود را جلوگیری از واگذاری حاکمیت لبنان به اسرائیل و مقابله با خیانت بشیر جمیل اعلام کرد: «من خائن را کشتم زیرا او کشورم را به صهیونیست‌ها فروخته بود.»
الشرتونی به مدت ۸ سال بدون محاکمه رسمی در زندان رومیه بیروت نگهداری شد تا اینکه در ۱۳ اکتبر ۱۹۹۰، در پی پیشروی ارتش سوریه و سقوط میشل عون، با کمک نیروهای سوری و حزب متبوعش از زندان گریخت و به سوریه منتقل شد. در سال ۲۰۱۷، دادگاه عالی قضایی لبنان او را غیاباً به اعدام محکوم کرد.
ارزیابی تاریخی و میراث
شکست پروژه بازآرایی خاورمیانه: ترور بشیر جمیل محاسبات بلندمدت اسرائیل و واشنگتن را برای برپایی حکومتی دست‌نشانده در بیروت نقش بر آب کرد و بسترساز خیزش گروه‌های مقاومت ملی و تولد مقاومت اسلامی حزب‌الله شد.
منابع
1. جاناتان رندال، تراژدی لبنان: جنگ، دین و مسیحیان بیروت (Going All the Way: Christian Warlords, Israeli Adventurers, and the War in Lebanon)، انتشارات وینتیج، ۱۹۸۴.
2. روبرت فیسک، ملت مظلوم: لبنان در جنگ (Pity the Nation: The Abduction of Lebanon)، انتشارات دانشگاه آکسفورد، ۲۰۰۱.
3. ایتامار رابینوویچ، جنگ برای لبنان: ۱۹۷۰–۱۹۸۵ (The War for Lebanon, 1970–1985)، انتشارات دانشگاه کرنل، ۱۹۸۵.
4. اسناد دادگاه عالی قضایی لبنان، پرونده ترور بشیر جمیل و حکم صادره علیه حبیب الشرتونی، بیروت، ۲۰۱۷.