میدان گازی قانا و کاریش

اختلاف مرزی دریایی اسرائیل و لبنان یک اختلاف میان سرزمینی بر سر میدان‌های گازی قانا و کاریش بود. این اختلاف از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۲ ادامه یافت و پس از نزدیک به دو سال گفت‌وگو حل‌وفصل شد.

هر دو کشور دهه‌ها ادعاهای متفاوتی دربارۀ مرزهای دریایی خود داشتند که پس از کشف ذخایر عظیم گاز طبیعی در سواحل اسرائیل در سال ۲۰۱۰ به دغدغه‌ای جدی تبدیل شد. گفت‌وگوهای دو کشور بارها به تعویق افتاد تا اینکه در سال ۲۰۲۲ دیپلمات آمریکایی آموس هاکستین میانجی‌گری مذاکرات را بر عهده گرفت. رویارویی‌های نظامی با حزب‌الله لبنان و آماده‌باش نظامی در نزدیکی مرزها نیز گمانه‌زنی‌هایی دربارۀ مداخله نظامی را برانگیخت. سرانجام مذاکرات به توافقی انجامید که در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۲ از سوی اسرائیل و لبنان امضا شد. این توافق، مرز دریایی دو کشور را مشخص کرد و راه بهره‌برداری هر یک از منابع طبیعی منطقه را هموار ساخت.

پیشینه

از سال ۱۹۴۸ هم اسرائیل و هم لبنان مدعی منطقه‌ای به مساحت نزدیک به ۸۵۰ کیلومتر مربع در سواحل هر دو کشور بودند که دربرگیرنده منابع گاز طبیعی از جمله مخازن گازی قانا و کاریش می‌شد. با این حال این موضوع پس از کشف ذخایر عظیم گاز در سواحل اسرائیل در سال ۲۰۱۰ به اختلافی جدی تبدیل شد؛ زمانی که لبنان نگرانی خود را از احتمال گسترش این ذخایر به آب‌های لبنان ابراز کرد. لبنان ادعاهای مرزی خود را در سال ۲۰۱۱ به سازمان ملل متحد ارائه کرد. ریشه اختلاف‌ها در این بود که لبنان معتقد بود خط مرزی باید در امتداد مرز زمینی تعیین شود، در حالی که اسرائیل بر این باور بود که باید با زاویه ۹۰ درجه نسبت به ساحل ترسیم شود. دولت اسرائیل در اوت ۲۰۱۱ تأیید کرد که پیشنهاد مرزی خود را به سازمان ملل ارائه خواهد داد.

بخشی از میدان گازی کاریش که در قلمرو اسرائیل قرار داشت از سال ۲۰۱۷ برای استخراج توسعه یافت اما کار به دلیل همه‌گیری کووید-۱۹ به تعویق افتاد. هنگامی که در سال ۲۰۲۰ کار از سر گرفته شد، لبنان ادعا کرد که میدان کاریش به منطقه انحصاری اقتصادی این کشور تعلق دارد. اسرائیل این ادعاها را رد کرد و مذاکره با لبنان را آغاز کرد. مذاکرات سرانجام به بن‌بست رسید و یووال استاینیتز، وزیر انرژی اسرائیل، ناهمسانی لبنان در تعیین مرز دریایی را عامل اصلی دانست.

مذاکرات

مذاکرات برای تعیین مرز دریایی میان اسرائیل و لبنان در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۰ آغاز شد. نخستین دور در پایگاه سازمان ملل در مقر یونیفل در شهر ناقوره در جنوب لبنان برگزار شد. دستیار وزیر امور خارجه آمریکا، دیوید شنکر، که میانجی‌گری میان طرفین را بر عهده داشت و یان کوبیس، هماهنگ‌کننده ویژه سازمان ملل برای لبنان، در نخستین دور گفت‌وگوها حضور داشتند. شنکر همچنین ابراز امیدواری کرد که این گام نخستین قدم در مسیر حرکت‌های دیپلماتیک بیشتر باشد. در این دور اودی آدیری، مدیرکل وزارت انرژی، نمایندگی اسرائیل و تیمسار بسام یاسین، معاون رئیس ستاد عملیات نیروهای مسلح لبنان نمایندگی لبنان رابر عهده داشتند.

تعلیق مذاکرات

مذاکرات از آن پس به تعویق افتاد زیرا دو کشور به بن‌بست رسیدند. یووال استاینیتز، وزیر انرژی اسرائیل، در توییتی نوشت که «لبنان موضع خود را دربارۀ ترسیم مرزهای دریایی با اسرائیل هفت بار تغییر داده‌است».

رئیس‌جمهور لبنان میشل عون خواهان ادامه مذاکرات و تعیین درست مرز دریایی اسرائیل و لبنان بود.

در ۱۲ آوریل ۲۰۲۱ میشل نجار، وزیر سرپرست کارهای عمومی و حمل‌ونقل لبنان، سندی را امضا کرد که ادعای لبنان را به ۱۴۰۰ کیلومتر مربع گسترش می‌داد.

میانجی‌گری آموس هاکستین و توافق

در اکتبر ۲۰۲۱ آموس هاکستین به عنوان میانجی جدید ایالات متحده آمریکا منصوب شد و مذاکرات در ژانویه ۲۰۲۲ از سر گرفته شد. در ژوئن ۲۰۲۲ هاکستین پیشنهاد لبنان را به دولت اسرائیل ارائه داد اما تنش‌ها پس از ورود سکوی حفاری به یکی از میدان‌ها بالا گرفت.

رویدادهای نظامی

در ژوئن ۲۰۲۲، با ورود کشتی فرآورش و استخراج گاز طبیعی مایع «Energean Power» به میدان کاریش به منظور آغاز استخراج زودهنگام توسط اسرائیل، بحران تشدید شد. حزب‌الله لبنان با ورود مستقیم به پرونده انرژی، قواعد بازدارندگی جدیدی در حوزه دریا ترسیم کرد.

در 2 ژوئیه ۲۰۲۲، حزب‌الله سه پهپاد غیرمسلح شناسایی با اندازه‌های مختلف به سمت میدان کاریش به پرواز درآورد. این عملیات با وجود رهگیری توسط جنگنده‌ها و سامانه باراک ارتش اسرائیل، پیام نظامی قاطعی صادر کرد: «سکوی کاریش و شناورهای آن در تیررس آتش دقیق موشک‌های کروز ساحل‌به‌دریا و پهپادهای مقاومت قرار دارند.»

دبیرکل حزب‌الله معادله راهبردی را اعلام کرد: «اگر لبنان از حق استخراج نفت و گاز خود از میدان‌هایش (به‌ویژه قانا) محروم شود، هیچ‌کس اجازه نخواهد داشت در هیچ نقطه‌ای از سواحل فلسطین اشغالی قطره‌ای گاز یا نفت استخراج کند...»

در سپتامبر، هاکستین پیشنهاد سازشی ارائه کرد و پس از آن طرفین در چندین بند به توافق رسیدند. در مجمع عمومی سازمان ملل در ۲۲ سپتامبر، نجیب میقاتی نخست‌وزیر لبنان خوش‌بینی خود را نسبت به دستیابی به توافقی دوجانبه ابراز کرد. هاکستین و برت مک‌گرک، مشاور رئیس‌جمهور آمریکا (جو بایدن) در امور خاورمیانه، پس از مجمع عمومی به‌طور جداگانه با طرفین دیدار و پیش‌نویس توافق را بررسی کردند. پیشنهاد دیگری در ۱ اکتبر از سوی ایالات متحده ارائه شد. لبنان چند روز بعد پاسخ داد و این پیشنهاد را نپذیرفت زیرا شامل پرداخت حق امتیاز برای گاز درون قلمرو لبنان بود.

در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲ رسانه‌ها اعلام کردند که دو کشور به توافق دست یافته‌اند و در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲ دولت اسرائیل رأی داد که توافق را به مرحله نهایی فرایند تصویب پیش ببرد. بر پایه توافق، میدان گازی کاریش به‌طور کامل در کنترل اسرائیل قرار گرفت و میدان گازی قانا به لبنان واگذار شد. در این توافق شرکت فرانسوی توتال‌انرژیز اکتشاف و بهره‌برداری از میدان قانا را بر عهده می‌گیرد و بخشی از حق امتیاز را به اسرائیل پرداخت می‌کند.

این مذاکرات به توافقی برای حل اختلاف انجامید که در ۲۷ اکتبر ۲۰۲۲ امضا شد. مراسم امضا در مقر یونیفل در ناقوره و با حضور آموس هاکستین برگزار شد. دولت لبنان از شرکت فرانسوی خواست بی‌درنگ اکتشاف گاز در میدان قانا را آغاز کند. در اواخر ۲۰۲۳، کنسرسیوم اعلام کرد لایه‌های ابتدایی حاوی شواهد تجاری گاز نبوده است. کارشناسان انرژی مستقل لبنانی و منابع نزدیک به مقاومت، تعلیق و تعلل شرکت توتال در ادامه حفاری لایه‌های عمیق‌تر را ناشی از فشارهای سیاسی آمریکا و تل‌آویو با هدف جلوگیری از ورود لبنان به صادرکنندگان گاز و محروم نگاه‌داشتن بیروت از منابع مالی ارزیابی کردند.

واکنش‌ها

• وزارت امور خارجه و همکاری‌های بین‌المللی امارات متحده عربی از تلاش‌های صورت‌گرفته برای دستیابی به توافق ستایش کرد و گفت این گام به تقویت ثبات منطقه‌ای کمک خواهد کرد.
• همیش کاول، سفیر بریتانیا در توییتی نوشت: «از دیدن توافق بر سر مرز دریایی میان لبنان و اسرائیل بسیار خرسندم.»
• یائیر لاپید، نخست‌وزیر اسرائیل، در بیانیه‌ای گفت: «این دستاوردی تاریخی است که امنیت اسرائیل را تقویت می‌کند، میلیاردها دلار به اقتصاد اسرائیل تزریق می‌کند و ثبات مرز شمالی ما را تضمین خواهد کرد.»
• میشل عون، رئیس‌جمهور لبنان، اعلام کرد که توافق صرفاً «فنی» است و هیچ «بُعد سیاسی» ندارد.
• سید حسن نصرالله گفت: «آنچه رخ داد پیروزی بزرگی برای دولت لبنان، شهروندان و مقاومت است.» نصرالله تأکید کرد که توافق بدون عادی‌سازی روابط با اسرائیل به دست آمده و هیئت‌های دو طرف در هیچ مرحله‌ای زیر یک سقف ننشستند.

تحلیل

این توافق می‌تواند به منبع درآمد کلیدی برای لبنان تبدیل شود؛ کشوری که گرفتار بحران اقتصادی شده و شبکه برق آن ناپایدار است. با این حال نخستین حفاری اکتشافی که در اکتبر ۲۰۲۳ در میدان قانا انجام شد نتوانست مقادیر تجاری گاز بیابد.

اسرائیل اعلام کرده بود که می‌تواند ظرف چند هفته پس از امضای توافق استخراج نفت و گاز از میدان کاریش را آغاز و آن را در بحبوحه جنگ روسیه و اوکراین به اروپا صادر کند. اسرائیل توافق را عاملی برای تقویت ثبات منطقه‌ای دانست و امیدوار بود که تهدیدهای حزب‌الله در مرز دریایی شمالی‌اش فروکش کند. رندا اسلیم از مؤسسه خاورمیانه گفت این توافق می‌تواند سرانجام به مذاکره دربارۀ ترسیم مرز زمینی اسرائیل و لبنان بینجامد.

منابع

1. «Biden Hails 'Historic' Israel-Lebanon Maritime Border Agreement». VOA. ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
2. «המו"מ על הגבול הימי בין ישראל ולבנון – היבטים ייחודיים». המרכז הירושלמי לענייני ציבור ומדינה. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
3. «Lebanon reportedly demanding control of 2 Israeli gas fields in maritime talks». تایمز اسرائیل. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۱.
4. «Israel rejects Lebanese claims on Karish, Tanin gas fields». Globes. ۱۱ ژانویه ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۳ ژانویه ۲۰۲۱.
5. «Israel-Lebanon sea border talks postponed». رویترز. ۳۰ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۱.
6. «Minister Signs Document That Expands Lebanon's Maritime Claim in Israel Border Talks». ۱۲ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۴ آوریل ۲۰۲۱.
7. «After Lebanese paper report, IDF confirms another Hezbollah drone downed last week». تایمز اسرائیل. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
8. «Israel downs three Hezbollah drones flying toward Karish gas rig». جروزالم پست. ۲ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲ ژوئیه ۲۰۲۲.
9. «IDF intercepts 3 Hezbollah UAVs approaching Israel's Karish natgas rig». ۲ ژوئیه ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
10. «לבנון וישראל הסכימו על מו"מ בתיווך ארה"ב והאו"ם על סימון הגבול הימי». اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱ اکتبر ۲۰۲۰.
11. «Israeli and Lebanese officials hold first border negotiations in 30 years». تایمز اسرائیل. دریافت‌شده در ۱۴ اکتبر ۲۰۲۰.
12. «Joint Statement on the Launch of the Israel-Lebanon Maritime Talks». ۱۴ اکتبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۹ اکتبر ۲۰۲۰.
13. «Israel-Lebanon sea border talks postponed». رویترز. ۳۰ نوامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۱.
14. «Lebanon: Differences on border demarcation with Israel can be solved». Middle East Monitor. ۳ دسامبر ۲۰۲۰. دریافت‌شده در ۱۷ ژانویه ۲۰۲۱.
15. «Minister Signs Document That Expands Lebanon's Maritime Claim in Israel Border Talks». ۱۲ آوریل ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۴ آوریل ۲۰۲۱.
16. «Biden's associate Amos Hochstein was appointed to mediate between Israel and Lebanon in the dispute over the gas reserves». וואלה!. ۳ اکتبر ۲۰۲۱. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
17. «בישראל ובלבנון מאשרים: המו"מ על הגבול הימי הגיע לשלביו הסופיים». Ynet. ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
18. «Mikati tells UN General Assembly of 'tangible progress' in sea border talks». Naharnet. ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
19. «Lebanese prime minister praises US mediation toward gas deal with Israel». Al-Monitor. ۲۲ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
20. «שליחו של ביידן דן עם יועצי לפיד בטיוטת ההסכם על הגבול הימי עם לבנון». וואלה!. ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
21. «משבר בשיחות על הגבול הימי: ישראל דוחה את הערות לבנון על טיוטת ההסכם». וואלה!. ۶ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
22. «Lebanon, Israel reach 'historic agreement' on maritime borders». الجزیره. ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
23. «Government votes to advance Lebanon maritime border deal». تایمز اسرائیل. دریافت‌شده در ۱۳ اکتبر ۲۰۲۲.
24. «Israeli PM: Israel, Lebanon have reached historic deal on maritime border». رویترز. ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
25. «For Israel and Lebanon, a U.S. -mediated deal settles a long-running maritime dispute». NPR. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
26. «Israel, Lebanon finalise maritime demarcation deal without mutual recognition». رویترز. ۲۷ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۲.
27. «Israel-Lebanon sea border deal hailed as 'historic'». Khaleej Times. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
28. «Lebanon urges French energy firm to 'immediately' launch gas search». تایمز اسرائیل. دریافت‌شده در ۱۱ اکتبر ۲۰۲۲.
29. «UAE welcomes demarcation of maritime border between Lebanon and Israel, commends US efforts». WAM. ۱۰ نوامبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
30. «UK Ambassador says delighted to see agreement reached on maritime border between Lebanon, Israel». MTV Lebanon. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
31. «Israel says historic agreement made with Lebanon on maritime borders». MSN. دریافت‌شده در ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
32. «Israël signe l'accord sur sa frontière maritime avec le Liban». L'Orient-Le Jour. ۲۷ اکتبر ۲۰۲۲. دریافت‌شده در ۲۹ اکتبر ۲۰۲۲.
33. «Nasrallah commented on the border registration agreement». Abu Ali Express. دریافت‌شده در ۲۰۲۲. {{cite web}}: تاریخ وارد شده در |تاریخ بازبینی= را بررسی کنید (کمک)
34. «5 ways the Israel-Lebanon maritime deal matters». CNN. ۱۲ اکتبر ۲۰۲۲.
35. «No gas finds after drilling at Lebanon's offshore Block 9, source says». رویترز. ۱۳ اکتبر ۲۰۲۳. دریافت‌شده در ۱۸ ژانویه ۲۰۲۵.