فالح الفیاض

فالح الفیاض (تولد: ۲۷ مارس ۱۹۵۶) سیاستمدار و رئیس «هیئت حشد الشعبی» عراق است [1, 3]. او در بیش از یک دهۀ گذشته، به‌عنوان نقطه تعادل و حلقه اتصال میان ساختار رسمی دولت عراق، دفتر نخست‌وزیری، نیروهای مقاومت، مرجعیت عالی دینی و شرکای بین‌المللی و منطقه‌ای نقش‌آفرینی کرده است [1, 4].

الفیاض در کنار سوابق مبارزاتی علیه رژیم بعث و تحمل سال‌ها حبس در زندان ابوغریب، با تصدی هم‌زمان «مشاور امنیت ملی عراق» و «ریاست سازمان حشد الشعبی» در حساس‌ترین مقطع تاریخ معاصر این کشور (تهاجم داعش)، ساختاربندی قانونی و بودجه‌ای نیروهای بسیج مردمی را در پارلمان تثبیت کرد و این سازمان را به بخشی رسمی از نیروهای مسلح تحت فرماندهی کل قوا تبدیل ساخت [1, 3, 4].

زندگی‌نامه و پیشینه مبارزاتی ضدبعثی

۱. سال‌های جوانی و حبس در ابوغریب

فالح الفیاض در ۲۷ مارس ۱۹۵۶ در بغداد در خانواده‌ای شناخته‌شده و متنفذ از قبایل عرب به دنیا آمد [1, 2]. او پس از پایان دوره متوسطه وارد دانشکده فنی دانشگاه موصل شد و در سال ۱۹۷۷ با مدرک کارشناسی مهندسی برق فارغ‌التحصیل گردید [1, 2]. در همان سال‌ها با گرایش‌های اسلامی جذب «حزب الدعوة الاسلامیة» شد و در کانون فعالیت‌های مخالفان صدام قرار گرفت [1, 4]. در سال ۱۹۸۰، با اوج‌گیری درگیری‌ها علیه رژیم بعث، الفیاض بازداشت و محکوم به حبس شد و به مدت ۵ سال در زندان مخوف «ابوغریب» تحت فشارهای امنیتی قرار داشت تا سرانجام در سال ۱۹۸۵ آزاد شد [1, 4].

۲. پس از سقوط صدام و ورود به ساختار حاکمیتی (۲۰۰۳ – ۲۰۱۱)

پس از سال ۲۰۰۳ و بازسازی نظام سیاسی عراق، الفیاض از اعضای ارشد تشکل «حزب الدعوة - تنظیم الداخل» بود و در دوره‌های ابتدایی مجلس نمایندگان حضور داشت [1, 4]. او به دلیل سلوک بوروکراتیک و پرهیز از تندروی‌های رسانه‌ای، به عنوان یک شخصیت دیپلماتیک- امنیتی مورد وثوق گروه‌های مختلف سیاسی شناخته شد و در سال ۲۰۱۱ از سوی نوری مالکی به عنوان «مشاور امنیت ملی عراق» منصوب گردید [1, 4].

دوران دفاع در برابر داعش و تأسیس هیئت حشد الشعبی

۱. تأسیس و نهادسازی حشد الشعبی (۲۰۱۴)

با سقوط موصل و فتوای جهاد آیت‌الله سیستانی در ژوئن ۲۰۱۴، دولت نوری مالکی و سپس حیدر العبادی، مسئولیت ساماندهی صدها هزار داوطلب مردمی را در قالب یک نهاد دولتی به فالح الفیاض سپردند [1, 3, 4]. در این تقسیم کار استراتژیک:

ابومهدی المهندس: فرماندهی میدانی، تاکتیکی و عملیاتی تیپ‌های رزم را بر عهده داشت [1, 3].
فالح الفیاض: مدیریت ستادی، پشتیبانی بوروکراتیک، ارتباط با نهاد ریاست‌جمهوری، تعامل با پارلمان و تأمین بودجۀ تسلیحاتی و پرسنلی را از مجرای دولت پیش می‌برد [1, 3, 4].

۲. تثبیت قانون حشد الشعبی در پارلمان (نوامبر ۲۰۱۶)

یکی از ماندگارترین کنش‌های استراتژیک الفیاض، دفاع از پیش‌نویس قانون «هیئت الحشد الشعبی» در پارلمان عراق در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶ بود [1, 3]. با تصویب این قانون، حشد الشعبی به یک نیروی امنیتی رسمی، مستقل و قانونی ذیل فرماندهی کل نیروهای مسلح (نخست‌وزیر) تبدیل شد و تلاش‌های ایالات متحده برای منحل کردن یا خلع‌سلاح آن خنثی گردید [1, 3].

۳. فرستاده ویژه به دمشق و مسکو

الفیاض سال‌ها به عنوان نمایندۀ رسمی و غیرعلنی نخست‌وزیران متوالی عراق (مالکی، عبادی، عبدالمهدی، کاظمی و سودانی) حامل پیام‌های محرمانه به بشار اسد در دمشق و مقامات کرملین در مسکو بود [1, 4]. او نقشی محوری در تشکیل اتاق عملیات مشترک اطلاعاتی چهارجانبه (ایران، روسیه، سوریه و عراق) در بغداد برای اشتراک داده‌های ضدتروریستی ایفا کرد [1, 4].

کنشگری سیاسی، حزب «حرکة عطاء» و تعلیق در دوره العبادی

تأسیس جنبش عطاء (۲۰۱۷): در آستانه انتخابات پارلمانی ۲۰۱۸، الفیاض تشکل سیاسی خود با نام «حرکة عطاء» را پایه‌گذاری کرد [1, 4].
برکناری و بازگشت (۲۰۱۸): در اوت ۲۰۱۸، در جریان رقابت‌های پس از انتخابات و تلاش حیدر العبادی برای هم‌پیمانی با ائتلاف‌های نزدیک به غرب، العبادی، الفیاض را به اتهام دخالت در امور سیاسی از هر دو سمت مشاور امنیت ملی و رئیس حشدالشعبی عزل کرد [1, 4]. با این حال، با شکایت الفیاض به دادگاه اداری عراق و تشکیل ائتلاف قدرتمند «البناء»، دادگاه حکم به بازگشت وی داد و با روی کار آمدن عادل عبدالمهدی، الفیاض مجدداً در جایگاه خود تثبیت شد [1, 4].
پایان مأموریت امنیت ملی (ژوئیه ۲۰۲۰): در دوران نخست‌وزیری مصطفی الکاظمی، الفیاض جای خود را در مشاورت امنیت ملی به «قاسم الاعرجی» سپرد اما ریاست سازمان حشد الشعبی را همچنان حفظ نمود [1, 3].

تحریم‌های خزانه‌داری آمریکا و رویدادهای سال‌های اخیر

۱. تحریم ماگنیتسکی (ژانویه ۲۰۲۱)

در ۸ ژانویه ۲۰۲۱، دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC)، فالح الفیاض را ذیل فرمان اجرایی ۱۳۸۱۸ (قانون ماگنیتسکی) در فهرست SDN قرار داد [1, 3]. آمریکا مدعی شد که او در جریان اعتراضات اکتبر ۲۰۱۹ عراق (تشرین)، عضو اتاق بحرانی بوده که دستور برخورد با معترضان را صادر کرده است؛ اتهامی که الفیاض و هیئت حشدالشعبی آن را مداخله مغرضانه در استقلال قضایی عراق دانستند [1, 3].

۲. تعاملات نظامی و حاکمیتی در دولت سودانی (۱۴۰۴–۱۴۰۵)

فالح الفیاض در دولت محمد شیاع السودانی با تکیه بر ساختار قانونی حشد الشعبی، بر نوسازی تسلیحاتی، توسعه تیپ‌های فنی- مهندسی، و تأسیس شرکت‌های خدماتی حشد الشعبی (مانند شرکت عمرانی المهندس) تمرکز کرد [1, 3]. او همواره در بیانیه‌های رسمی بر این اصل پافشاری داشته است که حشد الشعبی رکن جدایی‌ناپذیر اقتدار دفاعی عراق است و هیچ طرحی برای تضعیف، ادغام یا تعدیل آن را نمی‌پذیرد [1, 3].

منابع

1. دانشنامه ویکی‌پدیا (انگلیسی و عربی)، «مدخل تفصیلی فالح الفیاض؛ مشخصات شناسنامه‌ای، سوابق وزارتی و ریاست حشد»، پیوند: [en.wikipedia.org/wiki/Falih_Al-Fayyad].

2. پایگاه اطلاع‌رسانی مستشاریة الأمن القومی العراقیة (سایت رسمی دولت عراق)، «السیرة الذاتیة لمعالی مستشار الأمن القومی فالح الفیاض»، آرشیو رسمی دولت عراق.

3. پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت خزانه‌داری ایالات متحده (U.S. Department of the Treasury)، «Treasury Sanctions Iraqi Militia Leader Connected to Serious Human Rights Abuse»، بیانیه ۸ ژانویه ۲۰۲۱، پیوند: [home.treasury.gov/news/press-releases/sm1231].

4. پایگاه پژوهشی ۱۰۰۱ افکار عراقی (1001 Iraqi Thoughts)، «The Curious Case of Falih Al-Fayyadh: From Dawa to the PMF and Politics»، مقاله تحلیلی سوابق و گذار سیاسی، فوریه ۲۰۱۹.

5. مؤسسه مطالعاتی هوور (Hoover Institution)، «Falih Al-Fayyadh’s Fall From Grace: The Inside Story of Sanctioning Iraq’s PMF»، آوریل ۲۰۲۱.

6. خبرگزاری رسمی عراق (واع - INA)، «اظهارات و مصوبات هیئت حشد الشعبی به ریاست فالح الفیاض در خصوص اختیارات فرماندهی کل قوا».