سازمان آزادیبخش فلسطین
.png){kind=tracking}
سازمان آزادیبخش فلسطین به اختصار ساف (به عربی: منظمة التحرير الفلسطينية) که معمولاً با مخفف PLO شناخته می‌شود، نهادی سیاسی ـ ملی فلسطینی است که در سال ۱۹۶۴ تأسیس شد و از ۱۹۷۴ به‌عنوان «نمایندهٔ رسمی مردم فلسطین» از سوی سازمان ملل متحد شناخته می‌شود. این سازمان در دهه‌های مختلف یکی از بازیگران اصلی تحولات خاورمیانه بوده و طیفی وسیع از گروه‌های سیاسی، نظامی و اجتماعی فلسطینی را در خود جای داده‌است.
PLO از دههٔ ۱۹۷۰ تا امروز دچار تحول‌های گسترده در رهبری، ساختار، ایدئولوژی، رویکرد نظامی و سیاست خارجی شده و نقش مهمی در شکل‌گیری تشکیلات خودگردان فلسطین، مذاکرات خاورمیانه و مدیریت سیاست فلسطینی داشته است.
تشکیل و نخستین مرحله(۱۹۶۴–۱۹۶۹)
در چهلمین نشست اتحادیه عرب، که در 15 سپتامبر 1963 تشکیل شد، نگرانی رهبران عرب در برابر اقدامات مستقل فلسطین مورد بحث و گفتوگو قرار گرفت. نتیجه این گفتوگوها به آنجا انجامید که فلسطینیان دارای سازمان ویژه خود باشند که تحت نظارت رسمی اعراب عمل کند. این گفتوگوها آغاز تبلور اندیشهای بود که به تأسیس سازمان آزادیبخش فلسطین منتهی گردید. شورای اتحادیه کشورهای عرب در 19 سپتامبر 1963، برپایی این کیان عام فلسطین را به تصویب رساند و یکی از شخصیتهای معروف فلسطین به نام احمد شقیری را به‌عنوان نماینده فلسطین در شورای اتحادیه تعیین کرد .
در نخستین کنفرانس سران عرب که در فاصله میان 13 ـ 17 ژانویه 1964 ـ برگزار گردید، بنابه فراخوان جمال عبدالناصر، احمد شقیری به‌عنوان نماینده فلسطین حضور یافت و کنفرانس، درباره مسأله کیان فلسطینی، تصمیمی اتخاذ نمود که در آن آمده بود:
«به آقای احمد شقیری، نماینده فلسطین در اتحادیه عرب مأموریت داده می‌شود تا به تماسهای خود با کشورهای عضو اتحادیه و ملت فلسطین ـ هرجا که باشد ـ ادامه دهد و با آنان درباره شیوه ایدهآل سازماندهی ملت فلسطین، بحث و گفتوگو کند. این امر مقدمهای خواهد بود برای انجام دادن اقدامهای لازم برای برپایی یک سازمان».
هدف اعلام‌شده از تشکیل سازمان آزادی بخش فلسطین «سامان‌دهی مبارزهٔ ملی و ایجاد چارچوب سیاسی یکپارچه» بود.
احمد الشقیری نخستین رئیس سازمان بود. در دورهٔ او:
- ارتش آزادیبخش فلسطین» به‌عنوان بازوی نظامی رسمی ایجاد شد؛
- تمرکز بر فعالیت نظامی کلاسیک، نه چریکی، بود؛
- سازمان تحت نفوذ مستقیم برخی دولت‌های عرب قرار داشت.
پس از جنگ شش‌روزه ۱۹۶۷، اعتبار سیاسی سازمان افزایش یافت و زمینه برای نفوذ گروه‌های مسلح چریکی — به‌ویژه *فتح* — فراهم شد.
دورهٔ یاسر عرفات(۱۹۶۹–۲۰۰۴)
در ۱۹۶۹، یاسر عرفات، رهبر جنبش فتح، ریاست کمیتهٔ اجرایی PLO را برعهده گرفت. دورهٔ او طولانی‌ترین و پرتحول‌ترین دورهٔ سازمان است.
مهم‌ترین تحولات در دورهٔ عرفات:
- تقویت ساختار چریکی و گسترش شاخه‌های نظامی.
- ورود به درگیری با اردن (سپتامبر سیاه، ۱۹۷۰) و اخراج سازمان از این کشور.
- انتقال پایگاه اصلی به لبنان و مشارکت گسترده در جنگ داخلی لبنان(۱۹۷۵–۱۹۹۰)
- تهاجم ۱۹۸۲ اسرائیل به لبنان و خروج PLO از بیروت به تونس.
- تغییر راهبرد سیاسی از مقاومت به سازش با اسرائیل از اواخر دههٔ ۱۹۸۰ و پذیرش قطعنامه‌های مرتبط با راه‌حل دو کشور.
- مذاکرات اسلو (۱۹۹۳) و تشکیل تشکیلات خودگردان فلسطین.
- نقش عرفات به‌عنوان نخستین رئیس تشکیلات خودگردان(۱۹۹۴–۲۰۰۴)
عرفات در ۱۱ نوامبر ۲۰۰4 در پاریس درگذشت. گرچه در ابتدا گزارش رسمی علت فوت را «عارضهٔ مغزی ناشی از مشکلات سلامت» اعلام کرد. [1].لیکن بر پایه یافته‌های تحقیقات آزمایشگاهی در سوئیس، یاسر عرفات با پولونیم، مسموم شده بود و گمانه زنی ها در خصوص احتمال ترور وی از سوی اسرائیل بسیار مطرح گردید.
دورهٔ محمود عباس (۲۰۰۴ تا امروز)
_%E2%80%94_Scaled_(99%25).png){kind=tracking}
محمود عباس (ابومازن) پس از عرفات ریاست کمیتهٔ اجرایی را بر عهده گرفت.
مهم‌ترین ویژگی‌های دورهٔ او:
- تمرکز بر سیاست‌ورزی دیپلماتیک و مذاکره با اسرائیل
- پیگیری عضویت در نهادهای بین‌المللی؛
- اختلافات سیاسی با حماس و شکاف در صحنهٔ داخلی فلسطین؛
- ادامهٔ مدیریت تشکیلات خودگردان.
ساختار سازمان آزادیبخش فلسطین
۱. شورای ملی فلسطین (PNC) بعنوان پارلمان در تبعید و بالاترین نهاد قانون‌گذاری PLO
وظایف:
- تعیین سیاستهای کلان
- انتخاب کمیتهٔ اجرایی
- نظارت بر عملکرد ساختارهای سازمان
۲. کمیتهٔ اجرایی
مرکز اصلی تصمیم‌گیری سازمان.
وظایف:
- ادارهٔ امور سیاسی و روابط بین‌الملل؛
- مدیریت نهادهای وابسته؛
- نمایندگی رسمی سازمان.
۳. کمیتهٔ مرکزی و کمیته‌های فرعی
گروه‌های تخصصی در حوزه‌های نظامی، مالی، امنیتی و تبلیغاتی.
۴. گروه‌های عضو PLO
مجموعه‌ای از گروه‌های ملی‌گرای فلسطینی است.
مهم‌ترین بخش‌ها:
- فتح
- جبههٔ خلق برای آزادی فلسطین (مارکسیستی)
- جبههٔ دموکراتیک
- حزب مردم فلسطین
- جبههٔ مبارزهٔ مردمی
- چند شاخهٔ کوچکتر
گروه‌های مهم و معتقد به لزوم جهاد و مقاومت در برابر رژیم صهیونیستی مانند حماس و جهاد اسلامی عضو PLO نیستند.
۵. بازوی نظامی
در دهه‌های ۶۰ تا ۸۰، ارتش آزادیبخش فلسطین و شاخه‌های چریکی فتح و سایر گروه‌ها عملاً بازوی مسلح سازمان بودند. البته فعالیت نظامی پس از اسلو محدودتر شد .
شاخص‌ترین رویدادها
۱. سپتامبر سیاه(۱۹۷۰)
درگیری گسترده بین PLO و دولت اردن که به اخراج نیروهای فلسطینی انجامید.
پیامد: جابه‌جایی مرکز سازمان به لبنان.
۲. جنگ داخلی لبنان(۱۹۷۵–۱۹۹۰)
PLO یکی از بازیگران مهم این جنگ بود.
پیامد: تهاجم اسرائیل (۱۹۸۲)، خروج سازمان به تونس.
۳. اعلامیهٔ ۱۹۸۸ الجزایر
PLO تشکیل «دولت فلسطین» را اعلام و برخی قطعنامه‌های بین‌المللی را پذیرفت.
پیامد: آغاز مسیر رسمی گفت‌وگوهای دیپلماتیک.
۴. مذاکرات اسلو(۱۹۹۳)
نقطهٔ مهم و از نظر گروه های مقاومت فلسطین ، تاریک در تاریخ سازمان که به شناسایی متقابل اسرائیل و PLO منجر گردید.
پیامد:
- تشکیل تشکیلات خودگردان
- ورود رهبران PLO به غزه و کرانهٔ باختری
۵. تحولات پس از ۲۰۰۰
- انتفاضهٔ دوم
- اختلاف شدید میان فتح و حماس
- چالش‌های داخلی و منطقه‌ای
نتایج و پیامدهای اقدامات PLO
- سیاسی
- تبدیل‌شدن به نمایندهٔ رسمی مردم فلسطین در سازمان ملل [2].
- افزایش نقش دیپلماتیک در مذاکرات خاورمیانه.
- ایجاد ساختارهای حکومتی (تشکیلات خودگردان).
- نظامی ـ امنیتی
- مشارکت در جنگ‌های منطقه‌ای (اردن، لبنان).
- تاثیرگذاری بر راهبرد چریکی فلسطینی‌ها در دهه‌های ۶۰ تا ۸۰.
- کاهش شدید نقش نظامی پس از دههٔ ۹۰.
- اجتماعی و نهادی
- ایجاد ساختارهای اداری، آموزشی و فرهنگی برای فلسطینیان در تبعید.
- نقش در بسیج افکار عمومی عربی و بین‌المللی.
- تشدید شکاف میان گروه‌های فلسطینی پس از ۲۰۰۶.
- بین‌المللی
- به‌رسمیت‌شناخته‌شدن گسترده توسط دولت‌ها.
- نقش فعال در نهادهای بین‌المللی.
نقدها و ارزیابی‌ها
۱. نقدهای مربوط به شیوهٔ رهبری
- تمرکز قدرت در دست رهبران اصلی، به‌ویژه در دورهٔ عرفات، از سوی برخی منتقدان «شخص‌محور» تلقی شده است و رهبران سازمان بعد از دوران اولیه مبارزه، فعالیت های دیپلماتیک و تشریفاتی را بر پیگیری منافع اصلی مردم فلسطین ترجیح داده اند.
- کمبود شفافیت مالی در برخی دوره‌ها.
۲. نقدهای مرتبط با استراتژی
- برخی پژوهشگران معتقدند تغییر تدریجی از «مقاومت مسلحانه» به «دیپلماسی» باعث از دست رفتن بخشی از پایگاه اجتماعی شده است و آرمان آزادی فلسطین که فلسفه تشکیل سازمان بوده است تحت الشعاع سیاستهای اسرائیل و منافع برخی سران کشورهای عربی قرار گرفت.ضمن اینکه بخش عمده ای از انرژی سازمان به جای مبارزه و مقابله با اسراییل به کنترل و سرکوبی مبارزان فلسطینی و محدود سازی گروه های جهادی از جمله حماس و جهاد اسلامی معطوف شده است .
- در مقابل، گروهی دیگر این تغییر را «ضروری» برای ورود به نظام بین‌الملل می‌دانند.
۳. نقدهای ساختاری
- اختلافات میان گروه‌ها و نبود وحدت داخلی.
- کندی نوسازی نهادهای PLO پس از دههٔ ۹۰.
۴. ارزیابی‌های مثبت
- نقش مهم در حفظ هویت ملی فلسطینی.
- ایجاد نهادهای مدنی و سیاسی در تبعید.
- کسب مشروعیت بین‌المللی برای مطالبات فلسطینیان.
رهبران شاخص و فرجام آنان
۱. یاسر عرفات(۱۹۶۹–۲۰۰۴)
فرجام: فوت در ۲۰۰۴ در فرانسه.
نقش: رهبر تاریخی فتح و PLO؛ چهرهٔ مهم مذاکرات اسلو.
۲. محمود عباس (۲۰۰۴–تاکنون)
فرجام: همچنان در قدرت.
نقش: تمرکز بر سیاست‌ورزی و روابط بین‌المللی.
۳. رهبران دیگر گروه‌ها
- جورج حبش (جبههٔ خلق) — درگذشت در ۲۰۰۸.
- نايف حواتمه (جبههٔ دموکراتیک) — همچنان فعال.
- ابوجهاد (خلیل الوزیر) — ترور در ۱۹۸۸.
- ابوایاد (صلاح خلف) — ترور در ۱۹۹۱.